अभिमानास्पद! ग्रामीण महिलांना कुकरचा खर्च परवडत नाही म्हणून त्याने बनवला फक्त ९० रूपयांत कुकर

0

आजही पारंपारिक इंधन जसे की कोळसा, लाकूड आणि शेण हे भारतातील अनेक खेड्यांमध्ये आणि विशेषत: आदिवासी भागात स्वयंपाकासाठी वापरले जाते. हे लोक स्वयंपाकघरात इंधन वाढवण्यासाठी आपल्या उत्पन्नातील 10 टक्के रक्कम खर्च करतात. तसेच, ग्रामीण स्त्रियांना लाकूड गोळा करण्यासाठी जंगलात बराच वेळ घालवायला लागतो आणि मग लाकडाच्या चुलीच्या धुराने त्या विविध आजारांना बळी पडतात.

‘गुजरात ग्रासरूट्स इनोव्हेशन नेटवर्क’मध्ये वरिष्ठ व्यवस्थापक म्हणून काम करणाऱ्या अल्झुबैर सय्यद यांनी या सर्व दुष्परिणामांपासून या महिलांना वाचवण्याचे वचन दिले. थर्मल इंजिनिअरिंग केलेले सय्यद यांना नेहमीच आपले शिक्षण आणि ज्ञान सामान्य लोकांच्या हितासाठी वापरावेसे वाटले आणि त्यांनी याची सुरुवात सौराष्ट्रात सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून केली.

सौराष्ट्रात वास्तव्य करताना सय्यद यांना खेडे व आदिवासी भाग पाहण्याची संधी मिळाली. तेथे त्याने पाहिले की गावातल्या महिलांना स्वयंपाक करण्यासाठी खूप संघर्ष करावा लागला. यामुळे त्यांना अशी कल्पना आली की त्यांनी असे काहीतरी का करावे जे ग्रामीण महिलांना मदत करू शकतील. त्यांनी पारंपारिक इंधनांचे पर्याय शोधण्यास सुरवात केली आणि ‘सोलर कुकर’चा शोध लावला.

मार्केटमध्ये उपलब्ध असलेल्या सौर कुकरच्या विविध प्रकारांचे संशोधन केल्यावर त्याला कळले की भारतात दोन प्रकारचे सौर कूकर उपलब्ध आहेत. एक बॉक्स टाइप आहे आणि दुसरा पॅराबोलिक आहे. ज्याची किंमत या आदिवासियांना परवडण्यासारखी नाही. पॅराबोलिक सौर कुकरची किंमत नऊ ते दहा हजार रुपये आहे, तर बॉक्स प्रकारातील सौर कुकरची किंमत गुजरात सरकारकडून अनुदान मिळाल्यानंतरही सुमारे २ हजार २०० रुपये आहे.

“कोणतेही कुटुंब या आदिवासी भागात इतके श्रीमंत नाही की ते एकावेळी दोन हजार रुपयांपर्यंत खर्च करु शकतात. मला त्यांना एक पर्याय द्यावा लागला जो इतका किफायतशीर आहे की ते विकत घेण्यापूर्वी त्यांना जास्त विचार करण्याची गरज नाही, असे सय्यद म्हणाले.

सन २०१६ पासून त्यांनी सौर स्वयंपाकाची मोहीम सुरू केली आणि आपले ध्येय पूर्ण करण्यासाठी सय्यद यांनी अन्य देशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सौर कुकरवर संशोधन केले. त्याचा शोध शेरॉन क्लाउसनने बनवलेल्या कोपनहेगन सौर कुकरने संपला. या मॉडेलपासून प्रेरणा घेऊन त्याने स्वतःचे एक साधे मॉडेल बनविले.

सय्यदने एका कार्यक्रमादरम्यान शेरॉनची अहमदाबाद येथे भेट घेतली. तिच्या सौर स्वयंपाकाच्या मोहिमेबद्दल शेरॉनने तिचे कौतुक केले. “हा सोलर कुकर घरातील वस्तूंपासून बनवता येतो. यासाठी आपल्याला पुठ्ठा, ऍल्युमिनियम फॉइल, कपड्यांचे ड्रायरिंग पिन व एक दोरी आवश्यक असेल. या सर्व गोष्टी घरी सहज उपलब्ध आहेत. आणि जर तुम्हाला हे सर्व बाहेरूनही घ्यायचे असेल तर एकूण किंमत अंदाजे ८० ते ९० रुपये होईल, असे सय्यद म्हणाले.

या सोलर कुकरमध्ये डाळ, तांदूळ, भाजी, ढोकळा, हांडवा, केक इत्यादी सहज शिजवता येतात. जर आपल्याला 6 ते ७ लोकांसाठी स्वयंपाक करायचा असेल तर तो आपल्याला सौर कुकरमध्ये २ ते ३ तास घेईल. या काळात आपण कोणतीही कामे करू शकता. गॅस किंवा स्टोव्हप्रमाणे आपल्याला सतत लक्ष देणे आवश्यक नाही.

“जेव्हा मी सकाळी नऊ-दहा वाजता शेतात काम करायला जाते तेव्हा डाळ शिजवण्यासाठी सौर कुकरमध्ये ठेवते आणि एकामध्ये भात ठेवते. जेव्हा दुपारच्या जेवणाची वेळ असते तोपर्यंत जेवण तयार झालेले असते, असे एका अदिवासी महिलेने सांगितले. अदिवासी महिला शेतात सौर कुकरमध्ये आपले खाद्य शिजवतात असे सय्यद म्हणाले आहेत.

दरम्यान सय्यदच्या या मॉडेलला काही मर्यादा आहेत. त्याप्रमाणे, दिवसा फक्त अन्न तयार केले जाऊ शकते आणि हिवाळ्यात स्वयंपाक करण्यासाठी वेळ थोडा जास्त असेल. याव्यतिरिक्त, पावसाळ्यात देखील ते वापरता येणार नाही.

याबाबत सय्यद म्हणतात,आमच्या मॉडेलचे उद्दीष्ट ग्रामीण महिलांच्या समस्या थोडे कमी करणे हे आहे. गेल्या दोन वर्षांत गुजरात आणि महाराष्ट्रातील बर्‍याच भागात महिला आज या सौर कुकरचा वापर करीत आहेत आणि मोठ्या प्रमाणात त्यांना यातून मदत मिळू लागली आहे.

सय्यद यांच्या पुढाकाराने सौराष्ट्रातील काही खेड्यांमध्ये यश आले तेव्हा त्यांनी भारताच्या ग्रामीण भागात ‘सौर स्वयंपाक मोहीम’ सुरू केली. या मोहिमेअंतर्गत सय्यद आणि वीरेंद्र ग्रामीण आणि आदिवासी महिला, पुरुष, तरुण आणि विद्यार्थ्यांना सौर कुकर बनविण्याचे प्रशिक्षण देत आहेत. जास्तीत जास्त लोकांना सौरऊर्जेचा योग्यप्रकारे वापर करण्यास प्रोत्साहित केले जात आहे.

“आतापर्यंत आम्ही १०० हून अधिक गावात‘ सौर कुकर कार्यशाळा ’आयोजित केली आहे. आमचा उपक्रम फक्त गुजरातच नव्हे तर महाराष्ट्र आणि कर्नाटकमध्येही पोहोचला आहे. या गावांमधील बरीच कुटुंबे सोलर कुकरचा यशस्वीपणे वापर करीत आहेत. महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील कासा या आदिवासी गावात लवकरच सौर कुकर प्रयोगशाळा सुरू करण्याचे काम सुरू आहे, असे सय्यद म्हणाले आहेत. त्यांच्या या उपक्रमामुळे अनेक महिलांना मदत मिळाली आहे.

Leave A Reply

Your email address will not be published.