ज्या माणसाला नकाशासुद्धा माहीत नव्हता त्या माणसाने ओढली होती भारत-पाक विभाजन रेखा

0

भारतीय स्वातंत्र्याची सर्व कामे पार पाडण्यासाठी नियुक्त केलेले ब्रिटिश राजातील शेवटचे व्हाईसरॉय लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी पंजाब आणि बंगाली लोक त्यांच्या प्रदेशाबद्दल निष्ठा दाखवतात असे सांगितले होते. ते म्हणाले होते की, बंगाली लोक आणि पंजाबी लोक आपल्या प्रदेशाबद्दल वफादार आहेत त्यामुळे फाळणीचा निर्णय हा त्यांनीच म्हणजे भारतीयांनीच घ्यावा.

असे असूनही, १४ आणि १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी रात्री भारताचे विभाजन झाले आणि दोन देश तीन भागात दिसू लागले. आजपर्यंत या दोन्ही देशांमधील विभागणी रेखा खुप महत्वाची आहे. त्याची जबाबदारी एका इंग्रजी वकिलाकडे सोपविण्यात आली होती.

भारत आणि पाकिस्तानच्या विभाजनानंतर भारत, पूर्व पाकिस्तान आणि पश्चिम पाकिस्तानच्या सीमारेषा निश्चित करणे सोपे नव्हते कारण यावर दोन्ही भागातील लोकांच्या भविष्याचा निर्णय होणार होता. त्यासाठी एका खास माणसाची निवड करण्यात आली होती.

या महत्वाच्या कार्यासाठी ब्रिटनने पंजाब आणि बंगालमधील काही भाग भारत आणि पाकिस्तानमध्ये विभागण्यासाठी ब्रिटीश बॅरिस्टर सिरिल रॅडक्लिफची नेमणूक केली. विचित्र गोष्ट म्हणजे, रॅडक्लिफ यापूर्वी कधीही भारत दौर्‍यावर नव्हते किंवा त्यांनी भारताबद्दल काहीही लिहिले नव्हते.

रॅडक्लिफ यांची निवड का झाली?
रॅडक्लिफ यांची महत्त्वाची पात्रता भारताबद्दल काहीच माहिती नसणे. ब्रिटीशांना हे ठाऊक होते की भविष्यात विभाजित रेषा ब्रिटीशांच्या भूमिकेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करेल, म्हणून येथे फक्त एका माणसाची गरज होती जो निष्पक्ष होता. रेडक्लिफचा भारताशी कोणताही संबंध नसल्यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम वकीलाच्या मदतीने लाइन विभाजित करण्याचे काम त्यांना सोपविण्यात आले.

रेखा कशी निश्चित केली जाते?
ज्येष्ठ पत्रकार कुलदीप नायर यांना दिलेल्या मुलाखतीत रॅडक्लिफ यांनी असेही म्हटले आहे की माझ्या कामावर बोट दाखवणे योग्य नाही कारण मला फारच कमी वेळ देण्यात आला. मला या कामासाठी २ ते ३ वर्षे दिली गेली असती तर नक्कीच त्यापेक्षा चांगले झाले असते.

मी तुम्हाला सांगतो की फक्त ५ आठवड्यांत लाखो आणि कोट्यावधी लोकांना विभाजित करणारी रेखा निश्चित केली गेली. नोंदी दाखवतात की त्यावेळी रेडक्लिफ यांना पंजाब आणि बंगाल नकाशावर कोठे आहेत हेदेखील माहित नव्हते. तरीही त्यांनी दिलेली कामे आपले कर्तव्य म्हणून पुर्ण करण्याचे सांगितले होते. इथे एक कहाणी खूप रंजक होती.

..तर लाहोर भारतात असते
१९७६ च्या ब्रिटनमधील नायर यांना दिलेल्या मुलाखतीत रॅडक्लिफ म्हणाले की, विभाजन मार्गाचा निर्णय घेताना त्यांनी लाहोरला भारतीय सीमेवर बसवले होते. परंतु नंतर इथे अशी समस्या झाली होती की त्यावेळी कोणतेही मोठे शहर पाकिस्तानच्या भागात आले नव्हते. अशा परिस्थितीत त्यावेळी लाहोर तेथे होते. त्यामुळे लाहोर पुन्हा पाकिस्तानात गेले होते.

रेडक्लिफ यांनी विनामूल्य हे काम केले
रेडक्लिफ यांची नियुक्ती ब्रिटीश सरकारने केली होती. शेवटी, रेडक्लिफने त्याच्या कामासाठी मोबदला नाकारला कारण विभाजित रेषा नंतर दोन देशांमध्ये लोकांचे विभाजन करणे जबरदस्त हिंसा आणि द्वेषाचे कारण बनले असते. त्यामुळे त्यांना मोबदला नको होता. त्यावेळी या विभाजनामुळे हिंसेमध्ये लाखो लोक मरण पावले.

या दंगलीमुळे रेडक्लिफ खूप दु: खी झाले होते. त्यामुळे त्यांनी पैसे घेण्यास नकार दिला असे म्हणतात. विभाजनाची रेखा ठरल्यानंतर दुसर्‍याच दिवशी रेडक्लिफ थेट ब्रिटनला गेले आणि पुन्हा कधीही भारतात परत आले नाही. ही रेखा त्यांनी आखल्यानंतर सुमारे ३० वर्षांनंतर १९७७ मध्ये त्यांचे निधन झाले. तुम्हाला ही माहिती कशी वाटली आम्हाला कळवा. जर ही माहिती आवडली असेल तर पुढे पाठवा.

Leave A Reply

Your email address will not be published.